Ara: 
 1918-1920ci iller Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti ve Iran Munasibetleri
 
 
Türkan Allahverdiyeva
Yazar Hakkında...
Yazara Ait Diğer Köşe Yazıları
              1918-1920ci iller Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti ve Iran Munasibetleri

                                                 Türkan Allahverdiyeva

1918-ci ilin yazinda CEnubi Qafqazda ictimai-siyasi veziyyet gergin olaraq qalirdi.Azerbaycanlilarin soyqirima meruz qalmasi milleti xilas etmek ucun musteqil dovletin yaradilmasini zeruri edirdi.Bir terefden Zaqafqaziya seyminin Osmanliya muharibe elan etmesi,Azerbaycanin bundan kenarda qalmasi seymin daxilindeki ixtilaflari daha derinlesdirdi.Seymin artiq birlikde fealiyyet gostermesi mumkunsuz idi.Belelikle,May ayinin 26da Zaqafqaziya Seyminin sonuncu iclasi kecirildi.Gurcustanin federasiyadan cixmasi baredeki beyanatindan sonra Zaqafqaziya seymi ozunun buraxildiqini elan etdi.Mayin 27de Seymin Azerbaycan fraksiyasinin kecirdiyi iclasda Muveqqeti Milli Suranin yaradilmasi haqda qerar qebul edildi.M.E.Resulzade milli suranin sedri secildi.Milli Sura Azerbaycanin musteqil dovlet elan edilmesi haqda qerar qebul etdi.Belelikle,1918ci il 28 mayda Azerbaycanin dovlet musteqilliyi elan olundu.Milli Sura terefinden « Istiqlal beyennamesi » qebul edildi.May ayinin 29-da Muveqqeti hokumetin bascisi F.Xoyski musteqil Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin yaradilmasi haqqinda melumati radioteleqrafla Xarici dovletlerin bascilarina bildirdi.Azerbaycan Serq dovletleri arasinda ilk defe demokratik respublika qurdu.
Respublikamizin qurulmasindan sonra ilk ve en esas mesele xarici dovletlerin de Azerbaycani tanimasi idi.Ilk olaraq Azerbaycan oz qonsu dovletleri ile mehriban munasibet qurmaqa calisdi.Azerbaycani ilk taniyan dovlet 1918-ci il , 4 iyunda Osmanli oldu.Lakin Iran qonsuluqunda yeni bir dovletin yaranmasi ile barismaq istemirdi.Azerbaycan Xalq Cumhuriyyeti ise Iranla normal munasibetlerin qurulmasinda maraqli idi.Azerbaycan torpaqlarinin boyuk hissesinin Iran daxilinde olmasi bu iki olke arasinda qurulacaq munasibetlerde ozunu gostermeli idi.Iran hokumeti ise Azerbaycanin yaranmasinin gec tez Guney Azerbaycana tesir edeceyinden tesvise dusduyunu buruze verdi.1918-ci ilin iyulunda Azerbaycanin Istanbuldaki numayende heyeti Iran konsulluquna da Azerbaycanin taninmasi haqqinda beyanname verdi,lakin iran konsulu bu beyannameni geri qaytararaq Azerbaycan adli musteqil dovlet tanimadiqini bildirdi.Lakin bir muddet sonra Iranin Azerbaycana munasibetinde keskin donus yarandi.Iran oz kecmis enenesine uyqun olaraq yene de Azerbaycan torpaqlarina goz dikdi ve bu defe ise muharibe yolu ile deyil,siyasi yolla Azerbaycan torpaqlarini ozune birlesdirmeye calisdi.Iran resmileri Azerbaycanla Iranin birlesmesi tezisini ireli surduler.bu tezisi Paris sulh konfransi zamani Azerbaycanda qalmis 2 iran numayendesi ireli surdu ve birlesmenin her iki teref ucun meqsede uyqun olduqunu subut etmeye calisdilar.Lakin bu teklif Azerbaycan hokumeti terefinden keskin etirazla qarsilandi.oz cirkin emellerinden ve tekliflerinden el cekmeyen Iran resmileri ve xarici isler naziri bu meseleni tekraren 1919-cu ilin yanvarinda E.Topcubasovla gorusunde qaldirdi.O,bildirirdi ki,sizin Azerbaycan elbette ki daxili muxtariyyetini saxlayacaq,xarici siyaset sahesine geldikde ise ,o xususi resmi senedle mueyyenlesecek.Iranin xarici isler nazirinin bu cirkin teklifinden de gorunur ki,o yene de Azerbaycan torpaqini ve ehalisini oz esaretinde saxlamaqa calisib,lakin hele basa dusmeyib ki,turkler hec bir xalqin xususen de farslarin esaretinde qalacaq qeder qorxaq xalq deyildir.
Iran numayendeleri ile diplomatik temaslar Parisde de davam etdirildi.1919-cu ilin oktyabrinda Azerbaycan numayende heyetinin bascisi E.Topcubasovun Iran Xarici isler naziri Eliqulu Musavirulmemalik Ensari ile gorusleri anlasmazliq seraitinde kecdi.Iran torpaq iddialarini Paris konfransinda da qaldirdi,lakin 1-ci dunya muharibesinde hec bir rolu olmayan Iranin bu teklifine heckim ciddi yanasmadi.Sentyabrda Iranda yeni xarici isler naziri Firuz Mirze geldi,bundan sonra Azerbaycan-Iran munasibetlerinde demek olar ki,yeni dovr baslandi.Londonda baslayan danisiqlar 1920-ci il martin 20de bir sira sazislerin,ticaret-gomruk,poct sazislerinin ve konsul konvensiyasinin qebulu ile basa catdi.Hemin gun AZerbaycan Xalq Cumhuriyyeti ve Iran Sahensahliqi arasinda dostluq haqqinda da muqavile imzalandi.Dostluq muqavilesinin birinci maddesi Azerbaycan Respublikasinin istiqlaliyyetinin tenteneli suretde taninmasi,ikincisi-2 dovlet arasinda dostluq munasibetlerinin ve iqtisadi elaqelerin esasini qoyan sazisler haqqinda,ucuncusu-2 dovlet arasinda sefirlik seviyyesinde diplomatik elaqelerin yaranmasi haqqinda idi.bu sazisden yola cixaraq 1920-ci ilin evvelerinden etibaren Azerbaycan xalq Cumhuriyyeti IRanin bir sira seherlerinde resmi numayendelikler sebekesi yaratmaqa basladi.Fevralin 4-de Memmed bey Xelilov Enzelide vitse-konsul teyin edildi.Lakin Rusiya munasibetlerin daha da irelilemesine icaze vermedi,onun daxilindeki murekkeb hadiselere baxmayaraq yene de Qafqazdan gozunu cekmirdi.O,ermeniler vasitesile de bizim dovletciliyime her yolla mane olmaqa calisir,qirqinlar toredir,siyasi ve diplomatik tezyiqleri guclendirirdi.1920ci il aprelin 25-den 26-na kecen gece 11-ci Qirmizi ordu hisseleri Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin serhedlerini kecdi.Yalama stansiyasinda 2 saatliq doyus Azerbaycan herbcilerinin meqlubiyyeti ile neticelendi.Hemin gun axsam saat 11-de Azerbaycan Parlamenti ozunun son iclasina toplandi.bir cox dovlet numayendelerinin keskin etirazlarina baxmayaraq hakimiyyetin Azerbaycan bolseviklerine tehvil verilmesi qerari qebul edildi.Lakin hakimiyyet bir nece sertlerle tehvil verildi,bolsevikler bu sertleri ilk once qebul etseler bele sonradan bu sertlerin hec birine emel olunmadi…

Kaynak:

 http://www.baksam.tk/

 


 Yayın Tarihi 09.09.2008 / 21 Defa Okunmuştur

  
Yazdır Facebook

Çarşamba, 26.11.2014
 
 
 
Irak Türkmen Cephesi içerisinde kurultayı mı yoksa reform mu yapılsın


 

 

© Dünya Türk Gençleri Birliği 2007