Cuma , 16 Kasım 2018
Download Free FREE High-quality Joomla! Designs • Premium Joomla 3 Templates BIGtheme.net
Anasayfa / Köşe Yazarları / Ata Terzibaşı / *FUZÛLİ’NİN DOĞUM YERİ HAKKINDA YENİ BİLGİLER

*FUZÛLİ’NİN DOĞUM YERİ HAKKINDA YENİ BİLGİLER

 

*FUZÛLİ’NİN DOĞUM YERİ HAKKINDA YENİ BİLGİLER

                                                                                                                                 Ata Terzibaşı

 Irak’lı büyük Türk şairi dâhî Fuzûlî’nin doğum yeri problemi henüz tamamiyle çözülmemiştir. Bağdat, Hille ve yahut Kerbelâ’de doğduğu söylentisi, yazarlar arasında geniş tartişmalara yol açmıştır. Uzun zamandan beri devam eden bu tartışmalar, bugün için kesin bir sonuca vardırılmış sayılamz..

Fuzûlî’nin, Irak’ta yaşayan Türkmen Bayat aşiretine mensup olduğu hususuna, ilmî çevrelerin verdiği önem yerinde olduğu gibi, şairi, Irak halkının öteden beri hep Kerküklü olarak kabul etmeleri de mânâlıdır..

Daha çok Kerkük dolaylarında yaygın olan bu halk söylentisi basına ilk defa bizim tarafımızdan geçirilmiştir (Bk. “El-Edib” dergisi, s.7, yıl:12, Temmuz 1953, Beyrut). Daha sonra, Türk Yurdu” dergisinde (s.251, Aralık 1955, İstanbul) yayımladığımız özel bir yazıyla, bazı belgelerin ışığı altında halk söylentilerini, az çok aydınlığa kavuşturmaya çalışmışızdır. Bu yazıyı, aynı derginin 252 sayılı, Ocak 1956 tarihli nüshasında eleştirerek, ileri sürdüğümüz görüşü kökünden reddedn Profesör Abdülkadir Karahan, bir ara İslâm Ansiklopedisi’nin yeniden yayımlanan İngilizce baskısı için yazdığı “Fuzûlî” maddesinde (s,937, sütun1), kaynak göstermeden Fuzûlî’nin Kerküklü olmak ihtimali üzerinde durmuştur.

Çağdaş şair ve ediplerimizden yarlığanmış Kerküklü Hıdır Lütfi’nin Fuzûlî’ye dair yazdığı bir risalesinde (henüz yayımlanmamış olan bu eserin bazı bölümleri Bağdat’ta çıkmakta olan “Kardaşlık” dergisinde basılmıştır. Fuzûlî’nin Kerkük’te doğum tarihini belirten ve şairin babası Süleyman Efendi tarafından yazıldığı öne sürülen bir manzume yer almaktadır. Başlığı,

Bir bahar idi çiçekler dalmışıydı şebneme

Şen idi gülşen bugün bülbül ederdi zemzeme

Olan bu manzumenin Ebced hesabiyle 910 tarihini gösteren son beyti,

Söyledim oğlumun ben cevherli bu tarihini

Gül gönül daim Muhammed zahir oldu âleme

 Biçiminde geçmektedir. “Kardaşlık” dergisinin Eylül 1966 tarihli nüshasında yayımlanmış olan bu şiirin, tamamiyle sahte ve uydurma olduğunu, aynı derginin bir sonraki nüshasında yayımladığımız bir yazıyla açığa vurmuştuk.. Ama  nasıl olsa da bu şiir, Irak Türkmenlerinin, Fuzûlî’yi Kerküklü gösterme çabalarının, daha doğrusu eski geleneksel söylentileri sürdürmelerinin çekici bir neticesi sayılmalıdır. Bu büyülü cazibeye, daha bir çoklarının da kapıldığını görmekteyiz. Netekim, yine çağdaş şairlerimizden yarlığanmış Hicri Dede, “Riyaz-üş-şüara” adlı henüz basılmamış tezkiresinde Fuzûlî’yi, şüpheli kaynaklara dayanarak Kerküklü göstermekte ve bu hususta yeni ve çok enteresan bilgiler vermektedir. Bu arada, kaynak olarak Kerkük kalesinin hanedan-ı ilim ve eşrafından saydığı Hacı Halil Efendi’nin, oğlu Şakir Efendi’ye intikal eden kitapları arasında Hasan Hakkâk imzasını taşıyan 1175H. Tarihli Farsi ta’lik hatla Fuzûlî’ye dair yazılmış bir mecmuaya işaret etmektedir. Hicri Ded’nin, bu mecmuadan istinsah ederek kitabına aktardığını söylediği hususlar, kısmen de olsa, gerçeğe uygun düşerse, Fuzûlî’nin soyunu sopunu ve özel olarak da doğum yerini tanıtmada çok önemli ve değerli belgeler olarak yaşıyacaktır.

Hicri Dede’nin, oğlu öğretmen Fayik Dede’nin bize bu kez göstermek lütfunda bulunduğu adı geçen tezkire kitabında yazılı bu yeni belgeyi, ilim âlemine sunarken, belge hakkındaki görüşlerimizi de bu münasebetle belirtmek isteriz. Yazı aynen şöyledir:

“kadim Kerkük kalesinin Zindan mahallesinde sâkin Karyağdı ailesine mensup şair-i şehirin büyük ceddi zemanesi hâkiminin Divan Nazırı Hasan Çelebi ve onun oğlu Zeynelâbidin Ağa ve ondan sonra Molla Cafer ve bunun halefi Molla Mohammed Baki ve ondan Molla Abbas Vâiz ve bunun da oğlu Ali Aydın Ağa ve bunun da halefi Molla Süleyman şöhretiyle tanılmıştır. Molla Süleyman, Zindan camiinde tedrisatle iştigal ederken Kerkük livasının Kifri ve Tuzhurmatu civarında Bayat Amirli aşiretinin reisi bulunan birinci Pir Ahmed’in kerimesi Fatime hanımla akd-i izdivac ederek on beşinci asrın nihayetlerine doğru Molla Süleyman’dan bir Mohammed ve ikinci Selman namlarında iki evlad tevellüd etmiştir. Kerkük’te bir taun beliyyesi vükuü zuhur etmesi yüzünden Molla Süleyman, Mohammed’le beraber Selman’ı aldıktan sonra Bağdad’a sefer etmişlerdir. Bağdat’ta takriben iki sene ikâmet ettikten sonra Hilleye müteveccihen oğlu Mohammed’le beraber gider. Molla Süleyman Hille’de bir kaç sene kaldıktan sonra Hille müftüsünün vefatına mebni Hille müftülüğüne tayin edilmiş, Mohammed ise on iki yaşlarına kadar pederi Molla Süleyman hidmetinde tahsil ve terbiye görmüş ilhâmî bir şair-i maderzad bulunmakla beraber tahallusunu Fuzûlî vaz’etmiş Bağdad, Kerbelâ, Necef, Nizamiye, Kâzımeyn medreselerinde tahsili ulûm-i âliye ederek sonra en mümtaz ulâmeden Hille’de Şeyh Rahmatullah Efendi’den icaze-i ilmiyye ehzetmiş, bilâhere zemanesinin mürs bulunan Mü’min Dede ile bir müddet hemdem ve hemmeclis bulunınlardır. Fuzûlî’nin kardeşi Selman ise, Bağdat’ta Seyyid Abdülgafur şahnam (kimsene) ile kesabetle müştereken bir müddet bulundukları de, Seyyid Abdülgafur ekseriyetle Selman’a dil uzatmış, istihza kıl Selman, sizin biraderiniz Mohammed Fuzûlî Rafızı ve Şiî makulesin herzegü bir şairdir. Bununla iftiharın ve kendisi de ne kıymet ve nede hiyet bulacaktır. Süleyman şu misillü ta’nelere maruz kalınca keyfi Bağdat’tan Kerbelâ’ya bildiriyor. Fuzûlî, kaziyeyi anladığı halde de şiir divanında mastur şu gazeli, Seyyid Abdülgafur’a gönderiyor. Menziline gazelden iki beyit münderiçtir.

Hah seyyid hah ammi kâm bulmaz bi-edeb

Fi’li müstahsen olan müstevcib-i gufran olur

Sair-i mahlûkadan bir kimse olsa pâk-dil

Ehl-i Beyt’ün fırkasından sayılur Selman olur”

 

Bu belge hakkında gereken görüşlerimizi ise, şöylece sıralayabiliriz

  1. Belgenin bulunduğu kütüphane ve sahibi Hacı Halil ve bu oğlu Şakir Efendi hakkında bilgi edinemedik. Dolaşan bir söylentiye göre bu ailenin, Basra’ya göç etme olayı pek doğrulanmamıştır.
  2. 1175 Hicrî’de yazıldığı söylenen belgede Hicrî tarih yerine beşinci (Miladi) asır sözünün geçmesi, “Eyalet” ve yahut başka bir terim karşılığında da yeni sayılan “Liva” sözünün yer alması hususlar, yazının eski metinden aynen alındığını imkânsız kılmakta onun ancak Dede Hicri’nin kendi üslubüyle yazılmış bölümlerden biri olduğunu göstermektedir. Zaten de belgenin üslubü şairin bildiğimiz yazı üslubunun tıpkı bir benzeri sayılır.
  3. Belgede geçen “Karyağdı” ailesine dair Kaleliler arasında iz bulamadık. Ancak Kerkük’e bağlı Tuzhurmatu ilçesinde bu ailenin bazı kalıntılarına rastlanıldığı söylenilmektedir.
  4. Fuzûlî’nin babası Molla Süleyman’ın Kerkük Kalesi’nin zından mahallesindeki camide hocalık yapması ve Bayatlı bir kadınla evlenmesi ve buna benzer daha başka bazı hususların, Kerkük’te halk söylentileri arasına çoktan girdiğini bilmekteyiz. Netekim bu küçük cami’in bu gün bile “Fuzûlî” adiyle anılması ve bitişiğindeki mevkuf evin de Fuzûlî’nin doğduğu ev olarak halkça kabul edilmesi olayı, Fuzûlî’nin menkabevî hayatına dair Kerkük’te anlatılan özel fıkralardır.
  5. Seyyid Abdülgafur’a gönderildiği açıklanan şiirin, “gazel” olmayıp, Hazret-i Ali hakkında söylenmiş bir kaside olduğunu bilmekteyiz..

Hicri Dede’nin adı geçen tezkiresinde Fuzûlî’yle ilgili başka bazı bilgilerin de, insanda hem kanaat, hem de şüphe uyandırdığı görülmektedir. Söz gelişi, Fuzûlî’nin çağdaşı olduğu gösterilen ve 18 Şevval 941 Hicri’de Kerkük’e gelen Süleyman Kanunî’nin meclisinde irticalî olarak söylediği:

Süleyman basdı bu hâke kadem ensare hoş geldi

Bu kanunî adalet Ahmed-i Muhtara hoş geldi

Niyazım böyledir ey padışahim ber-devam olğıl

Bu teşrifin bugün mûrün olan Hüşyare hoş geldi

Rübaisi sebebiyle sultanın maiyetinde on sekiz gün rehberlik vazifesi gören Kerküklü mutasavvıf şair Hüşyar Dede’nin, Kerbelâ’ya yaptığı bir çok seyahatlerinde Fuzûlî’yle yakından görüşüp hasbihal etmesi ve Fuzûlî’nin kendisine her zaman “sen benim ilham kaynağımsın” diye seslenmesi hep bu kabildendir..

Hicri Dede’nin 1933’te telif ettiği adı geçen tezkiresinde yer alan yukarıki bigilerin kısmen uydurma olduğu kabul edilse bile, tamamını bir hayal mahsulü saymak pek de mümkün olamamaktadır. Bu bakımdan, Fuzûlî’nin doğum yeri problemi, Kerkük yönünden, az çok çözümlenmeğe doğru yeni bir istikamet almış sayılır.

***

 

 

 

 

 

 

 

Print Friendly, PDF & Email
PaylaşShare on Facebook5Share on Google+0Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn0Email this to someone

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir